Wanneer hoorde je een collega voor het laatst vertellen wat er niet lukte? Op de werkvloer zijn we ongelofelijk goed in elkaar oppeppen. De mooie deal gaat rond in de groepsapp met drie vlammetjes en een hartje. Een complimentje van een tevreden klant? Screenshot in de teamchat. En het blijft niet bij delen. We reageren, we bevestigen en geven elkaar het gevoel dat het goed zit.
En dat doet iets wat we niet doorhebben. Het zet een norm. Succes is wat we laten zien, dus succes wordt het nieuwe normaal. We gaan verwachten dat alles lukt, en langzaam geloven dat alles ook maar moet lukken. Zo praten we onszelf een wereld in die alleen uit hoogtepunten bestaat. Tot iemand de pech heeft dat het een keer misgaat, en denkt dat hij de enige is bij wie dat gebeurt.
Een compliment geven kost niks en levert meteen iets op. Je bent even de aardige collega, de sfeer wordt lichter en jij gaat mee omhoog. Want geven doet vooral de gever iets: dat heet de warm glow, het goede gevoel dat je krijgt als je iets aardigs doet. En een compliment is gratis en risicoloos. Daar is niks mis mee, tot je ziet wat we ermee wegdrukken. Elk compliment dat we makkelijk geven, komt in de plaats van een eerlijke opmerking die we veel moeilijker over onze lippen krijgen.
Kritiek geven is het tegenovergestelde van bevestigen. Het is spannend, het kan je verhouding met iemand onder druk zetten en je lichaam schiet in de stress nog voor je iets hebt gezegd. Dat is geen toeval. De behoefte om ergens bij te horen, de need to belong, zit zo diep in ons dat kritiek voelt als een regelrechte bedreiging van onze plek in de groep. Dus kiezen we voor veiligheid. We passen ons aan de vrolijke toon aan en houden onze mond.
We hebben alleen geen idee hoeveel waardevolle kritiek we op die manier weggooien. Onderzoekers van Harvard en Berkeley testten in 2022 hoe hardnekkig die neiging om te zwijgen is. In één opzet zat er een testleider tegenover de deelnemers met een duidelijke vlek op zijn gezicht, chocola of lippenstift. Precies het soort ding dat je een ander zou willen laten weten. Amper 2,6 procent zei er iets van. In de experimenten die volgden kwam steeds hetzelfde terug: de gever denkt dat de ander de feedback nauwelijks wil horen, terwijl de ontvanger er juist op zit te wachten.
Ons zwijgen zegt meer over ons eigen ongemak dan over de ander. En elke keer dat we zwijgen, verdwijnt er informatie die iemand verder had geholpen. Doe dat met een heel team, en je raakt met z’n allen het zicht op de werkelijkheid kwijt.
Als iedereen alleen het mooie laat zien, verliest het mooie zijn betekenis. Een negen zegt niets meer zodra iedereen een negen krijgt. Je ziet niet langer waar de zwakke plekken zitten, want het tegengeluid dat je daarvoor nodig hebt is weg. Daar komt een stille sociale kracht bij die we pluralistische onwetendheid noemen. Ieder van ons twijfelt heus wel eens. Maar omdat we elkaar alleen zien stralen, denkt iedereen dat hij de uitzondering is. En dus speelt iedereen vrolijk mee in een werkelijkheid die bijna niemand van binnen echt gelooft.
En dan gebeurt waar het om draait. In een omgeving die alleen maar knikt, groeit vanzelf de controle-illusie: we overschatten hoeveel we zelf in de hand hebben, en gaan geloven dat alles te maken is. Dat alles lukt, en dus ook altijd maar moet lukken. We houden die illusie samen overeind, met de beste bedoelingen. En ze valt loodzwaar op de eerste die tegenslag krijgt, want die komt er altijd. Wie gelooft dat alles maakbaar is, kan een misser niet meer wegzetten als pech. Het wordt eigen schuld. Zo wordt de aardigste werkvloer stiekem de hardste. Een plek waar niemand mag vallen, en wie toch valt, valt in zijn eentje.
Blijf vooral aardig voor elkaar. Er moet alleen weer eerlijkheid naast. En daarin heeft iedereen een rol: jij, HR en de organisatie als geheel.
Als medewerker begint het bij jezelf. Twijfel je of je iets moet zeggen? Vraag je dan af of jij het zelf zou willen weten. Bijna altijd is het antwoord ja. Zeg het dan ook, concreet en rustig, en verstop het niet tussen drie complimenten zodat de boodschap verdwijnt. En krijg je zelf kritiek? Slik dan je verdediging in en zeg dank je wel. Iemand die je eerlijk durft tegen te spreken, neemt je serieus.
Voor HR ligt er een lastige vraag. HR is de afdeling die zorgt, die de sfeer bewaakt en ongemak wegneemt. En juist dat haalt de scherpte eruit. De opdracht is om het eerlijke gesprek weer gewoon te maken. Behandel feedback als een vak dat je kunt leren en dus moet oefenen. Zorg dat veiligheid betekent dat mensen de lastige dingen durven zeggen, ook als dat even spanning geeft.
En als organisatie stuur je de cultuur met wat je viert. Vier je alleen de gewonnen pitch, dan leer je iedereen dat verliezen iets is om weg te moffelen. Maak dus ook ruimte voor wat niet lukte. Ga voorbij “we hebben die pitch verloren” en laat zien wat er echt misging en waar je tekortschoot. Dat voelt kwetsbaar, en het is precies wat een team scherp houdt, want van een eerlijke analyse van een misser leert iedereen meer dan van de honderdste high five. Maak ruimte voor tegenspraak, en hecht wat minder aan het volgende tevredenheidscijfer. Wat je zichtbaar maakt, wordt je norm.
Het grootste compliment dat je iemand kunt geven, is de waarheid. Die zegt: ik geloof dat jij dit aankunt.
